میراث مردی که اندیشه را به زندگی پیوند زد

از یک تجربه شخصی تا افقی به وسعت احیای انسان

به پاس اندیشه‌ها، پژوهش‌ها و دستاوردهای مهندس حسین دژاکام

در تاریخ زندگی بشر، گاهی انسانی پیدا می‌شود که از دل یک مسئله شخصی، دریچه‌ای به سوی یک مسئله بزرگ انسانی باز می‌کند. انسانی که آنچه را برای دیگران پایان راه به نظر می‌رسد، نقطه آغاز جست‌وجو قرار می‌دهد. شاید بزرگ‌ترین تفاوت چنین انسان‌هایی با دیگران در این باشد که به پاسخ‌های موجود قانع نمی‌شوند. آن‌ها سؤال می‌کنند، تجربه می‌کنند، می‌آموزند، شکست می‌خورند و دوباره از نو می‌اندیشند تا سرانجام از دل یک پرسش، راهی تازه متولد شود.

مهندس حسین دژاکام را می‌توان از جمله این انسان‌ها دانست. مردی که مسئله اعتیاد را نه در محدوده یک رفتار نادرست، بلکه در ابعاد پیچیده جسم، روان و جهان‌بینی انسان مورد توجه قرار داد و کوشید برای آن پاسخی متفاوت بیابد.

اگر بخواهیم دستاوردهای ایشان را بررسی کنیم، باید از نقطه‌ای آغاز کنیم که شاید در نگاه نخست ساده به نظر برسد، اما در حقیقت یکی از مهم‌ترین تغییرات در نگرش به درمان اعتیاد است. تغییر از نگاه مقطعی به درمان، به نگاهی فرآیندی و تدریجی.

در نگرش ایشان، اعتیاد تنها وابستگی به یک ماده بیرونی نیست، بلکه با برهم خوردن تعادل سیستم‌های حیاتی بدن و تغییر در عملکرد طبیعی آن ارتباط دارد. از همین منظر، مفهوم «جایگزینی مزمن» و فرضیه ایکس در مجموعه اندیشه‌های کنگره ۶۰ شکل گرفت. نگاهی که تلاش می‌کند رابطه میان مواد بیرونی، سیستم تولیدکننده مواد طبیعی بدن و عملکرد دستگاه عصبی را توضیح دهد.

این تفکر در ادامه به طراحی متد DST یا Dezhakam Step Time انجامید. روشی که بر پایه افزایش و کاهش حساب‌شده داروی اپیوم تینکچر، تنظیم مقدار مصرف و حرکت در گام‌های زمانی مشخص بنا شده است. در این روش، زمان نه یک عامل فرعی، بلکه یکی از عناصر اصلی فرآیند درمان محسوب می‌شود.

در متد DST، کاهش تدریجی و برنامه‌ریزی‌شده دارو در دوره‌های ۲۱ روزه انجام می‌شود و فرآیند درمان در چارچوبی نزدیک به یازده ماه برای بسیاری از موارد طراحی شده است. فلسفه این روش را می‌توان در یک جمله خلاصه کرد: آنچه در طول زمان از تعادل خارج شده است، برای بازگشت به تعادل به زمان، نظم و فرآیندی حساب‌شده نیاز دارد.

این نگاه، در حقیقت نقطه مقابل شتاب‌زدگی است. همان‌گونه که هیچ درختی با کشیدن شاخه‌هایش رشد نمی‌کند، هیچ انسانی نیز با تحمیل یک تغییر ناگهانی، لزوماً به تعادل پایدار نمی‌رسد.

اما اهمیت کار مهندس دژاکام تنها در طراحی یک روش درمانی خلاصه نمی‌شود. آنچه این اندیشه را از یک تجربه فردی فراتر برد، تلاش برای ثبت، بررسی و انتشار آن در قالب پژوهش‌های علمی بود.

یکی از مقالات شاخص ایشان با عنوان:

A New Taper-Off Treatment of Opium Dependents Can Lead to Cure of the Addiction as Well as an Improvement of Cognitive Functions

در سال ۲۰۲۳ در مجله MOJ Addiction Medicine & Therapy منتشر شد. این مقاله با مشارکت حسین دژاکام، امین دژاکام، شانی دژاکام و آروین حقیقت‌فرد، به بررسی روش کاهش تدریجی مصرف اپیوم تینکچر و ارتباط آن با بهبود عملکردهای شناختی پرداخت.

اهمیت موضوع از آن جهت است که درمان اعتیاد را صرفاً به قطع مصرف محدود نمی‌کند، بلکه عملکردهای شناختی مانند حافظه، تصمیم‌گیری و توانایی‌های اجرایی را نیز در کانون توجه قرار می‌دهد. در واقع، پرسش اصلی این است که آیا بازگشت به زندگی بدون مواد می‌تواند با بازیابی بخشی از توانایی‌های ذهنی و شناختی همراه باشد؟

این پرسش، یکی از مهم‌ترین مسیرهای پژوهشی در شناخت پیامدهای اعتیاد است.

دستاورد دیگر، پژوهش منتشرشده با عنوان:

A New Protocol of Methamphetamine Dependence Treatment with Taper-Up-Off Treatment of Opium Tincture, a New Hope to Cure the Methamphetamine Addiction

در سال ۲۰۲۳ در International Journal of Psychiatry بود.

این مقاله به معرفی پروتکلی برای درمان وابستگی به مت‌آمفتامین یا شیشه با استفاده از روش افزایش و کاهش تدریجی اپیوم تینکچر می‌پردازد. در این پژوهش، اطلاعات مربوط به ۳۹۷۲ مصرف‌کننده مت‌آمفتامین که در ۶۱ نمایندگی کنگره ۶۰ تحت این برنامه قرار گرفته بودند، در یک پیگیری دوساله بررسی شد. نویسندگان میزان ماندگاری در درمان و عدم بازگشت به مصرف را گزارش کردند و عدد ۸۹ درصد را به‌عنوان یکی از یافته‌های اصلی خود مطرح کردند.

این عدد، صرفاً یک آمار نیست. پشت هر عدد، انسانی قرار دارد که شاید سال‌ها درگیر وابستگی بوده و خانواده‌ای که در انتظار بازگشت او به زندگی روزمره نشسته است. البته این یافته متعلق به مطالعه‌ای مشخص و با شرایط نمونه‌گیری و پیگیری همان پژوهش است و برای تعمیم آن به تمام مصرف‌کنندگان مت‌آمفتامین، به مطالعات مستقل و کنترل‌شده بیشتری نیاز است.
در حوزه دیگری از پژوهش‌های علمی، توجه به ساختارهای عصبی و عملکرد مغز اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند. یکی از موضوعات قابل توجه در این زمینه، بررسی تغییرات عملکرد اجرایی و بیان ژن‌های مرتبط با سیستم عصبی، از جمله BDNF و 5-HTTLPR، در جریان درمان است.

BDNF پروتئینی مهم در رشد، بقا و انعطاف‌پذیری سلول‌های عصبی است و در فرآیندهایی مانند یادگیری و حافظه نقش دارد. سیستم انتقال‌دهنده سروتونین نیز در تنظیم خلق، رفتار و برخی عملکردهای شناختی دخالت دارد.

در پژوهشی که در مقاله مروری سال ۲۰۲۴ درباره مطالعات کنگره ۶۰ به آن استناد شده است، تغییرات عملکرد اجرایی و بیان این نشانگرهای زیستی پس از شش ماه درمان گزارش شده است. چنین موضوعی اهمیت زیادی دارد، زیرا نگاه به درمان اعتیاد را از سطح رفتار ظاهری به بررسی فرآیندهای زیستی و عصبی گسترش می‌دهد.

در این میان، نباید از پژوهش‌های مربوط به ترک سیگار نیز غافل شد.

مقاله:

A Pilot Study of Smoking Cessation within an Iranian Addiction Recovery Community

در سال ۲۰۱۶ در مجله Alcoholism Treatment Quarterly، جلد ۳۴، شماره ۱، صفحات ۱۵ تا ۲۹ منتشر شد. این مقاله با مشارکت ویلیام وایت، رضا دانشمند، راد فانک و حسین دژاکام، به بررسی تجربه ترک سیگار در جامعه بهبودی کنگره ۶۰ پرداخت.

در این پژوهش، رویکردی مبتنی بر جایگزینی طولانی‌مدت نیکوتین و حمایت‌های روانی و اجتماعی معرفی شد. اطلاعات اولیه مربوط به صد شرکت‌کننده مورد پیگیری قرار گرفت و میزان ماندگاری در برنامه، کاهش میل به نیکوتین، ترک سیگار در پیگیری یک‌ساله و بهبود کیفیت زندگی مورد توجه قرار گرفت.

این مقاله از یک جهت بسیار ارزشمند است. در بسیاری از برنامه‌های درمان اعتیاد، ترک مواد اصلی پایان مسیر تلقی می‌شود، اما در نگاه کنگره ۶۰، بازسازی سلامت می‌تواند ادامه داشته باشد. انسانی که از وابستگی به مواد مخدر رها شده است، همچنان می‌تواند برای رهایی از وابستگی به نیکوتین و بهبود کیفیت زندگی خود حرکت کند.

این یعنی درمان، تنها حذف یک ماده از زندگی نیست، بلکه فرصتی برای بازسازی مجموعه‌ای از انتخاب‌ها و رفتارهای سالم است.

از سیگار تا پژوهش‌های زیستی، گسترش مرزهای جست‌وجو

یکی دیگر از زمینه‌هایی که نام مهندس دژاکام در آن دیده می‌شود، پژوهش درباره فرآورده D-SAP است. فرآورده‌ای با منشأ سیب که در کنگره ۶۰ مورد توجه قرار گرفته و درباره ظرفیت‌های احتمالی آن پژوهش‌هایی انجام شده است.

مقاله‌ای با عنوان:

D.SAP, a Formulation Derived from Apples, Showed the Potential to Reduce Inflammation in COVID-19 Infected Patients

در چهارم نوامبر ۲۰۲۴ منتشر شد. حسین دژاکام، امین دژاکام، آنی دژاکام و شانی دژاکام از نویسندگان این پژوهش هستند. موضوع مقاله، بررسی ظرفیت احتمالی این فرآورده در کاهش التهاب در بیماران مبتلا به کووید ۱۹ است.

اهمیت این موضوع در آن است که دامنه کنجکاوی و فعالیت پژوهشی ایشان به درمان اعتیاد محدود نمانده و حوزه‌هایی از سلامت و فرآورده‌های طبیعی را نیز دربر گرفته است. البته نتایج چنین پژوهش‌هایی را باید در حد شواهد اولیه و متناسب با طراحی مطالعه تفسیر کرد و نباید آن‌ها را اثبات قطعی اثربخشی درمانی D-SAP دانست.

در حوزه علوم اعصاب نیز مقاله‌ای با عنوان:

Short Report of Potential Myelinogenesis Effects of Taper Up-Off of Opium Tincture in Rodent Model of Multiple Sclerosis

در آوریل ۲۰۲۴ در مجله Journal of Neurology, Neurological Science and Disorders منتشر شد.

این پژوهش به بررسی اثرات احتمالی فرآیند افزایش و کاهش تدریجی اپیوم تینکچر بر میلین‌سازی در یک مدل حیوانی مبتلا به ام‌اس می‌پردازد.

میلین، پوششی محافظ در اطراف رشته‌های عصبی است که در انتقال صحیح پیام‌های عصبی نقش اساسی دارد. آسیب به این پوشش در بیماری‌هایی مانند ام‌اس می‌تواند ارتباط میان سلول‌های عصبی را مختل کند.

طرح چنین موضوعی نشان‌دهنده ورود به یکی از حوزه‌های پیچیده علوم اعصاب است. البته باید تأکید کرد که بررسی در مدل حیوانی، به معنای اثبات اثر درمانی در انسان نیست و برای نتیجه‌گیری پزشکی به پژوهش‌های گسترده‌تر و مستقل نیاز است.

از دیگر مقالات قابل توجه ایشان، مقاله‌ای با عنوان:

Novel Protocol of Opium Tincture Oral Consumption in Three Female Cases with Breast Cancer

است که در دسامبر ۲۰۲۴ منتشر شد.

این مقاله گزارش سه مورد از زنان مبتلا به سرطان پستان را بررسی می‌کند که هم‌زمان سابقه وابستگی به مواد افیونی داشته‌اند و فرآیند درمان وابستگی آن‌ها با پروتکل DST انجام شده است. نویسندگان تغییراتی را در وضعیت گره‌های سرطانی و میزان درد بیماران گزارش کرده‌اند.
این مقاله از نظر طرح پرسش و ثبت تجربه بالینی قابل توجه است، اما گزارش سه مورد به‌هیچ‌وجه اثبات نمی‌کند که اپیوم تینکچر یا روش DST درمان سرطان است. درمان سرطان همچنان باید بر اساس شواهد معتبر و نظر متخصصان انکولوژی انجام شود. ارزش این مقاله در ثبت یک مشاهده و ایجاد زمینه برای پرسش‌های پژوهشی بیشتر است.

اندیشه‌ای که به ادبیات علمی راه یافت

شاید یکی از اتفاقات مهم در مسیر فعالیت‌های مهندس دژاکام، ورود تجربه و اندیشه کنگره ۶۰ به ادبیات علمی بین‌المللی باشد.

در سال ۲۰۱۵ مقاله‌ای با عنوان:

Congress 60: An Addiction Recovery Community within the Islamic Republic of Iran

به قلم ویلیام وایت در مجله Alcoholism Treatment Quarterly منتشر شد. این مقاله به معرفی ساختار، تاریخچه، فلسفه درمان، شیوه اداره و روش‌های حمایت از بهبودی در کنگره ۶۰ پرداخت و نام مهندس دژاکام و متد DST را در ادبیات تخصصی درمان اعتیاد مطرح کرد.

در ادامه، کتاب مشترک:

Innovations in Addiction Treatment and Recovery: The Story of Congress 60

نیز با مشارکت حسین دژاکام و ویلیام وایت منتشر شد و تجربه کنگره ۶۰ را در قالبی قابل مطالعه برای مخاطبان بین‌المللی معرفی کرد.

اما یکی از تازه‌ترین اتفاقات مهم در این مسیر، انتشار مقاله‌ای در سال ۲۰۲۶ با عنوان:

Integrating Medication and Psychosocial Support for Addiction Recovery: A Study of Congress 60

در مجله Alcoholism Treatment Quarterly، جلد ۴۴، شماره ۲، صفحات ۱۷۳ تا ۱۸۷ است.

این مقاله با مشارکت ویلیام وایت، حسین دژاکام، احسان رنجبر، کیسی ساراپاس و کندیس موتون نوشته شده است.

موضوع اصلی آن، بررسی تلفیق درمان دارویی با حمایت‌های روانی، اجتماعی و معنوی در فرآیند بهبودی است. مقاله توضیح می‌دهد که در بسیاری از الگوهای درمانی، درمان دارویی و حمایت‌های روانی و اجتماعی به صورت دو مسیر جداگانه دنبال می‌شوند، در حالی که تجربه کنگره ۶۰ نمونه‌ای از تلاش برای پیوند عمیق این دو حوزه است.

در این نگاه، دارو به تنهایی تمام فرآیند درمان نیست. آموزش، خانواده، گروه همتا، مسئولیت‌پذیری، ورزش، جهان‌بینی و حضور فعال فرد در جامعه بهبودی نیز اهمیت دارند.

شاید بتوان گفت یکی از مهم‌ترین پیام‌های این مقاله، توجه به مفهوم جامع بهبودی است. بهبودی فقط به معنای مصرف نکردن نیست، بلکه به معنای بازگشت انسان به زندگی، روابط، مسئولیت‌ها و توانایی ساختن آینده است.

فراتر از مقالات، دستاوردی به نام انسان

با وجود تمام این مقالات، پژوهش‌ها و تلاش‌های علمی، اگر بخواهیم میراث مهندس دژاکام را تنها با تعداد مقاله‌ها، مجلات یا آمارهای درمانی اندازه‌گیری کنیم، شاید بخش مهمی از حقیقت را نادیده گرفته باشیم.

در سال ۲۰۲۴، مقاله‌ای با عنوان:

“Transformation in the Body Structures in Congress 60”: Application of Grounded Theory in Addiction Treatment

در مجله Addiction & Health، جلد ۱۶، شماره ۴، صفحات ۲۶۹ تا ۲۷۸ منتشر شد.

این پژوهش به قلم علی رشیدیان، اشرف کربلایی نوری، حمیدرضا خانکه و امید رضایی انجام شده و با روش نظریه‌پردازی داده‌بنیاد، به بررسی تغییرات ساختارهای جسمی در فرآیند درمان در کنگره ۶۰ پرداخته است.

پژوهشگران با مصاحبه با ۲۱ نفر، مشاهده میدانی و بررسی متون کنگره، تلاش کردند چارچوب نظری این فرآیند را توضیح دهند.

در این مقاله، مفاهیمی مانند جایگزینی مزمن، نقش داروی اپیوم تینکچر، تنظیم مقدار دارو و فرآیند تدریجی DST مورد بررسی قرار گرفته‌اند. این پژوهش همچنین به مطالعات پیشین درباره عملکردهای شناختی، بازگشت به مصرف و درمان وابستگی به مت‌آمفتامین ارجاع می‌دهد.

نکته ارزشمند آن است که تجربه یک مجموعه درمانی، موضوع مطالعه دانشگاهی و بررسی روش‌مند قرار گرفته است. این همان نقطه‌ای است که تجربه می‌تواند به پرسش علمی تبدیل شود و پرسش علمی، مسیر پژوهش‌های بعدی را هموار کند.

و این شاید یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های اندیشه مهندس دژاکام باشد: دعوت به مشاهده، تجربه، تفکر و جست‌وجوی پاسخ.

البته علم با پرسش زنده است و اعتبار هر روش درمانی نیز به تکرارپذیری نتایج، پژوهش‌های مستقل، مقایسه علمی و ارزیابی ایمنی و اثربخشی آن وابسته است. ارزش یک اندیشه علمی در این نیست که از آن پرسش نشود، بلکه در این است که امکان پرسش، بررسی و توسعه را فراهم کند.

و اما شما، آقای مهندس…

گاهی با خودم فکر می‌کنم اگر قرار باشد تمام دستاوردهای شما را در یک قاب قرار دهیم، چه تصویری از آن بیرون می‌آید؟

شاید تصویر مردی باشد که در کنار کتاب‌ها و نوشته‌هایش ایستاده است. در یک سوی قاب، فرمول DST، مقاله‌های علمی، پژوهش‌های مرتبط با عملکرد مغز، درمان سیگار و بررسی‌های پزشکی قرار دارند و در سوی دیگر، هزاران انسانی که روزی با کوله‌باری از رنج و ناامیدی وارد این مجموعه شدند.
اما من فکر می‌کنم میان این دو تصویر، چیزی وجود دارد که از هر مقاله و دستاوردی بزرگ‌تر است.

انسان.

انسانی که دوباره می‌تواند صبح از خواب بیدار شود و برای زندگی برنامه داشته باشد. پدری که می‌تواند کنار فرزندش بنشیند و از آینده حرف بزند. مادری که دوباره آرامش را در خانه تجربه می‌کند. مسافری که روزی تمام دنیایش در تهیه و مصرف مواد خلاصه شده بود و امروز می‌تواند برای دیگری چراغی در مسیر تاریک زندگی باشد.

آقای مهندس، شما در مسیر فعالیت خود به موضوعاتی پرداختید که هرکدام دنیایی از پرسش و تحقیق را در خود دارند. از شناخت سازوکار اعتیاد و طراحی متد DST گرفته تا بررسی وابستگی به شیشه، ترک سیگار، عملکردهای شناختی، ژن‌های مرتبط با سیستم عصبی، D-SAP و موضوعات دیگر.

اما شاید زیباترین دستاورد شما در جایی ثبت شده باشد که هیچ مجله علمی قادر به اندازه‌گیری کامل آن نیست.

در لحظه‌ای که انسانی پس از سال‌ها دوباره به خودش اعتماد می‌کند.

در لحظه‌ای که یک خانواده از انتظار و نگرانی فاصله می‌گیرد.

در لحظه‌ای که یک مصرف‌کننده دیروز، امروز به انسانی خدمتگزار تبدیل می‌شود.

در لحظه‌ای که کسی که روزگاری حتی برای یک روز آینده‌اش امیدی نداشت، حالا برای آینده دیگران چراغ روشن می‌کند.

من فکر می‌کنم بعضی انسان‌ها فقط کتاب نمی‌نویسند، بلکه فصل تازه‌ای از زندگی دیگران را آغاز می‌کنند. بعضی‌ها فقط روش درمانی طراحی نمی‌کنند، بلکه به انسان‌ها یاد می‌دهند که برای تغییر، باید حرکت کرد و برای رسیدن، باید زمان را محترم شمرد.

شاید اگر قرار باشد روزی تاریخ کنگره ۶۰ نوشته شود، نام شما در کنار متدی علمی، مجموعه‌ای از پژوهش‌ها و نهادی مردمی ثبت شود، اما در میان تمام این سطرها، یک حقیقت پررنگ‌تر از بقیه خواهد بود.

اینکه انسانی، از دل تجربه و رنج خود، به دنبال راهی برای احیای انسان‌های دیگر رفت.

و ما که امروز در گوشه‌ای از این مسیر ایستاده‌ایم، خوب می‌دانیم که میراث یک اندیشه، زمانی زنده می‌ماند که در رفتار و زندگی آدم‌ها ادامه پیدا کند.

آقای مهندس، شاید نتوان برای تمام سال‌هایی که صرف این جست‌وجو کردید، واژه‌ای به اندازه کافی بزرگ پیدا کرد. شاید هیچ متنی نتواند حق تمام تلاش‌ها، تفکرها و تجربه‌های شما را ادا کند.

اما می‌توانیم بگوییم:

سپاسگزاریم که به جای پاک کردن صورت مسئله، برای شناخت آن تلاش کردید.

سپاسگزاریم که از تجربه، تفکر ساختید و از تفکر، مسیر.

سپاسگزاریم که به ما آموختید هیچ تغییر ماندگاری بدون آموزش، آگاهی، حرکت و گذشت زمان اتفاق نمی‌افتد.

و سپاسگزاریم که در این مسیر، انسان را فراموش نکردید.

با احترام و قدردانی، به پاس اندیشه‌ای که هنوز در حال حرکت است و چراغی که روشنایی آن در زندگی انسان‌های بسیاری ادامه دارد.

تحقیق و نگارش : مسافر رامین (لژیون یکم راهنما آقای جواد)

رفرنس :

1. Dezhakam H, et al. (2023). A New Taper-Off Treatment of Opium Dependents Can Lead to Cure of the Addiction as Well as an Improvement of Cognitive Functions. MOJ Addiction Medicine & Therapy, 8(1), 8–11.
2. Dezhakam H, et al. (2023). A New Protocol of Methamphetamine Dependence Treatment with Taper-Up-Off Treatment of Opium Tincture. International Journal of Psychiatry, 8(3).
3. White WL, Daneshmand R, Funk R, Dezhakam H. (2016). A Pilot Study of Smoking Cessation within an Iranian Addiction Recovery Community. Alcoholism Treatment Quarterly, 34(1), 15–29.
4. Dezhakam H, et al. (2024). D.SAP, a Formulation Derived from Apples, Showed the Potential to Reduce Inflammation in COVID-19 Infected Patients. Clinical Research and Clinical Case Reports.
5. Dezhakam H, et al. (2024). Short Report of Potential Myelinogenesis Effects of Taper Up-Off of Opium Tincture in Rodent Model of Multiple Sclerosis. Journal of Neurology, Neurological Science and Disorders.
6. Dezhakam H, et al. (2024). Novel Protocol of Opium Tincture Oral Consumption in Three Female Cases with Breast Cancer. Clinical Research and Clinical Reports.
7. Rashidian A, et al. (2024). Transformation in the Body Structures in Congress 60: Application of Grounded Theory in Addiction Treatment. Addiction & Health, 16(4), 269–278.
8. White WL, Dezhakam H, et al. (2026). Integrating Medication and Psychosocial Support for Addiction Recovery: A Study of Congress 60. Alcoholism Treatment Quarterly, 44(2), 173–187.
9. White WL. (2015). Congress 60: An Addiction Recovery Community within the Islamic Republic of Iran. Alcoholism Treatment Quarterly, 33(3), 328–347.