ریشه میل به مصرف و چرخه بازگشت به مصرف؛ نگاهی علمی به هیجان و مغز

           به مناسبت کنگره دانش اعتیاد ۱۹

برای درک بهتر چرخه اعتیاد، ابتدا باید چند واقعیت علمی درباره عملکرد مغز را مرور کنیم:

۱. سلامت و عملکرد صحیح مغز ما، وابسته به چرخه تولید، ذخیره و آزادسازی ناقل‌های عصبی (نوروترانسمیترها) است.

۲. فعالیت این چرخه، مستقیماً با هیجان در ارتباط است.

۳. هیجان یعنی: توجه به موضوعی به گونه‌ای که واکنش‌های بدنی را در پی داشته باشد.

ما دو نوع هیجان داریم:

هیجانات خوشایند: مانند عشق، سپاسگزاری، موفقیت، دانایی، جذابیت و قدرت.

هیجانات ناخوشایند: مانند ترس، خشم، غم، شرم، ضعف، تهدید، ناامنی و کینه.

نکته کلیدی اینجاست که در هیجانات ناخوشایند، میزان ترشح نوروترانسمیترها بیش از ۱۳ برابر هیجانات خوشایند است! دلیل آن ساده است: تمام هیجانات ناخوشایند، نوعی تهدید محسوب می‌شوند. از آنجا که هدف اصلی مغز، حفظ بقای انسان است، در مواجهه با تهدید تمام توان خود را به کار می‌گیرد و برای مدیریت این وضعیت، به حجم بسیار بالایی از نوروترانسمیترها نیاز دارد.

وقتی مغز در وضعیت جنگ یا گریز قرار می‌گیرد:

در شرایط تهدید، مغز حجم زیادی از نوروترانسمیترها (از جمله دوپامین) را آزاد می‌کند تا ضربان قلب را بالا برده و بدن را برای مقابله آماده کند. اگر فرد بتواند با فعالیت فیزیکی شدید (دویدن یا جنگیدن) این انرژی را تخلیه کند، روند طبیعی طی می‌شود. اما اگر فرد امکان حرکت فیزیکی نداشته باشد، این فشار در بدن باقی می‌ماند. برای جلوگیری از آسیب به عروق و سکته، مغز مکانیسم دیگری را فعال می‌کند تا سطح هیجان را به صورت کاذب پایین بیاورد.

این مکانیسم پس از پایان حادثه، کاملاً غیرفعال نمی‌شود؛ بلکه مصرف مغز را بالا می‌برد. درست مثل خودرویی که پس از یک مسیر دشوار، مصرف سوختش برای طی کردن همان مسافت همیشگی، بیشتر از حالت استاندارد می‌شود. در واقع، مغز برای تامین هیجانِ اضافیِ ناشی از این فشار، فرد را دوباره در موقعیت‌های مشابه قرار می‌دهد و این چرخه ادامه می‌یابد. در نهایت، فرد به مرحله‌ای می‌رسد که هیجانات طبیعی دیگر پاسخگوی نیاز مغز نیستند و او برای تامین این مواد شیمیایی، به بیرون از بدن، اعتیاد به انواع مواد پناه می‌برد. این همان ابتدای مسیر ایجاد میل به مصرف و افزایش تدریجی دوز است.

پیام برای خانواده‌ها:

کودکانی که دائماً در معرض تهدید هستند یا مجبور به سکوت در شرایط نامناسب می‌شوند، در مسیر اعتیاد قرار می‌گیرند. به همین دلیل توصیه می‌شود با کودکان با مهربانی و احترام رفتار کنید؛ امنیت روانی و آرامش آن‌ها سرمایه اصلی زندگی آن‌هاست. بی‌توجهی به این موضوع می‌تواند سرنوشت تمام دوران زندگی او را رقم بزند.

چرا بازگشت به مصرف رخ می‌دهد؟

باید بدانیم که مغز ما بیش از ۹۹ درصد واکنش‌ها را به مرور خاطرات و پیش‌بینی‌های آینده نشان می‌دهد (نه لزوماً محیط بیرونی). دلیل اصلی عود در افراد درمان‌شده دقیقاً همین است؛ یعنی بازگشت چرخه نیاز به هیجان پس از مرور خاطرات گذشته یا مواجهه با پیش‌بینی‌های ناامن از آینده.

راهکار نهایی:

مهم‌ترین عوامل پیشگیری و پایداری در درمان، دو اصل است:

۱. تحرک فیزیکی مناسب متناسب با نیاز هر فرد.

۲. افزایش مهارت مدیریت هیجانات.

در کنگره ۶۰، با تاکید مکرر راهنمایان محترم ، تلاش می‌شود این دو راهکار در قالب ورزش و آموزش تنظیم هیجان و جهان‌بینی در اختیار مسافران و همسفران قرار بگیرد.

نویسنده: مسافر محمدرضا لژیون  چهاردهم